Fleksibiliti apabila rutin berubah: cara membantu anak autisme menerima rancangan baharu dengan tenang

Pernahkah anak anda menangis atau marah apabila rancangan keluarga tiba-tiba berubah? Mungkin kedai yang biasa dikunjungi tutup, laluan ke sekolah dialihkan, atau aktiviti petang dibatalkan kerana hujan. Bagi ramai ibu bapa, reaksi sebegini nampak seperti degil. Sebenarnya, ia sering berkait dengan kemahiran yang dipanggil fleksibiliti kognitif, iaitu kebolehan menyesuaikan fikiran dan tindakan apabila keadaan berubah.

Apa itu fleksibiliti kognitif?

Fleksibiliti kognitif ialah sebahagian daripada fungsi eksekutif otak. Ia membantu kita beralih daripada satu cara berfikir kepada cara lain, menerima rancangan baharu dan mencari penyelesaian apabila sesuatu tidak berjalan seperti dijangka. Kajian pengesahan terhadap 221 belia autisme mendapati fleksibiliti dalam kehidupan harian merangkumi lima bahagian: rutin atau ritual, peralihan atau perubahan, minat khusus, fleksibiliti sosial dan keupayaan menjana idea baharu (Strang et al., 2017).

Apa kata kajian?

Satu meta-analisis 2023 yang menggabungkan 59 kajian melibatkan 2122 individu autisme tanpa kurang upaya intelek dan 2036 individu neurotipikal (umur 4 hingga 85 tahun) mendapati individu autisme secara purata mengalami kesukaran fleksibiliti kognitif yang lebih besar, dengan saiz kesan kecil hingga sederhana. Namun, terdapat perbezaan yang besar antara individu (Lage et al., 2023). Ini bermakna setiap anak perlu dikenali secara individu.

Fleksibiliti juga penting untuk kehidupan sosial. Kajian terhadap 216 belia autisme mendapati fleksibiliti menjelaskan 22.2% perbezaan dalam kemahiran sosialisasi adaptif (Bertollo et al., 2020).

Berita baiknya, kemahiran ini boleh dilatih. Dalam satu kajian rawak berkelompok, kanak-kanak autisme gred 3 hingga 5 yang menerima intervensi fungsi eksekutif di sekolah dan di rumah (47 kanak-kanak) menunjukkan peningkatan lebih besar dalam penyelesaian masalah, fleksibiliti dan perancangan berbanding kumpulan kemahiran sosial (20 kanak-kanak). Pemerhatian kelas turut menunjukkan peningkatan dalam mengikut peraturan dan membuat peralihan. Intervensi itu menggunakan skrip ringkas untuk mengawal diri, latihan berpandu dan isyarat visual atau lisan (Kenworthy et al., 2014).

Kajian temu bual bersama 36 penjaga kanak-kanak berumur 4 hingga 12 tahun pula menekankan keseimbangan: rutin yang tersusun membantu, tetapi struktur sepenuhnya tidak praktikal. Kanak-kanak perlu merasa ada kawalan, dan memerlukan sokongan untuk membuat pilihan, memahami rancangan dengan visual yang sesuai serta mengurangkan kebimbangan (Blackwell et al., 2021).

Cara membina fleksibiliti di rumah

1. Beritahu awal. Jika anda tahu sesuatu akan berubah, maklumkan kepada anak lebih awal menggunakan gambar, kalendar atau jadual bergambar.
2. Ajar ayat rancangan A dan rancangan B. Contohnya, “Rancangan A tak jadi, kita buat rancangan B.” Ulang ayat yang sama setiap kali supaya anak mengenalinya sebagai skrip yang menenangkan.
3. Mula dengan perubahan kecil yang menyeronokkan. Tukar laluan ke taman, tukar warna cawan atau susunan aktiviti petang. Perubahan yang berakhir dengan sesuatu yang disukai membina keyakinan.
4. Beri pilihan. Apabila rancangan berubah, tawarkan dua pilihan baharu supaya anak merasa ada kawalan.
5. Puji usaha menyesuaikan diri. Sebut dengan jelas apa yang anak lakukan, contohnya “Bagus, awak terima rancangan B dengan tenang.”
6. Kekalkan rutin utama. Rutin tidur, makan dan ke sekolah memberi rasa selamat. Latih fleksibiliti di sekitar rutin ini, bukan dengan menghapuskannya.

Kemahiran ini dibina sedikit demi sedikit. Jika anak masih sangat tertekan, kembali kepada perubahan yang lebih kecil dan cuba lagi pada hari lain. Kajian rintis terhadap 20 remaja autisme turut melaporkan bahawa intervensi berfikir secara fleksibel boleh diterima baik, dengan 19 daripada 20 menamatkan program dan laporan peningkatan fleksibiliti (Dipre et al., 2025).

Bila perlu mendapatkan bantuan?

Jika perubahan kecil sering mencetuskan tekanan yang berpanjangan, atau anak kelihatan sangat bimbang, berbincanglah dengan ahli psikologi atau ahli terapi carakerja. Mereka boleh membantu merancang latihan yang sesuai dengan keperluan anak anda.

Penafian: Artikel ini ialah maklumat pendidikan umum dan bukan nasihat klinikal individu. Setiap anak berbeza; dapatkan pandangan profesional yang mengenali anak anda.

Rujukan

• Lage C, et al. (2023). A meta-analysis of cognitive flexibility in autism spectrum disorder. Neuroscience and Biobehavioral Reviews. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2023.105511
• Kenworthy L, et al. (2014). Randomized controlled effectiveness trial of executive function intervention for children on the autism spectrum. Journal of Child Psychology and Psychiatry. https://doi.org/10.1111/jcpp.12161
• Bertollo JR, et al. (2020). Adaptive behavior in youth with autism spectrum disorder: the role of flexibility. Journal of Autism and Developmental Disorders. https://doi.org/10.1007/s10803-019-04220-9
• Blackwell S, et al. (2021). Understanding the psycho-social context for a new early intervention for resistance to change. BMC Psychiatry. https://doi.org/10.1186/s12888-021-03519-1
• Dipre J, et al. (2025). Thinking flexibly: a cognitive remediation therapy-informed intervention for autistic youth. Autism. https://doi.org/10.1177/13623613251407294
• Strang JF, et al. (2017). The Flexibility Scale: development and preliminary validation of a cognitive flexibility measure in children with autism spectrum disorders. Journal of Autism and Developmental Disorders. https://doi.org/10.1007/s10803-017-3152-y